## Ацтэцкія

Для старажытных ацтэкаў веданьне начнога неба й руху зорак мела вялікую важнасьць для іхных календароў і вымярэньня сельскагаспадарчых і рэліґійных цыкляў. Аднак значная частка гэтых ведаў была страчаная праз гішпанскую заваёву, якая адбылася ў кантынэнтальнай Амэрыцы ў 16 ст.

Элемэнты грамадзтва ацтэкаў, такія як культура, эканоміка й навука, захаваліся ў выглядзе tlacuilos, гэтае слова паходзіць ад старажытна-ацтэцкага слова tlacuiloa, што значыць пісьмо з рысункамі. Гэтыя Tlacuilos захоўваліся ў amoxcalli, слова паходзіціць ад amoxtli (кнігі) і calli (дом). Пазьней яны сталі вядомыя як кодэксы; слова паходзіць ад лацінскага Codex (напісаная кніга).

Пасьля гішпанскай заваёвы мноства дагішпанскіх кодэксаў было зьнішчана, іхная асаблівасьць была ў тым, што яны былі нарысаваныя на розных матар'ялах: на скуры аленя, паперы аматэ, баваўнянай тканіне, і яны ня мелі тэксту, а толькі рысункі ці glifos. Аднак зборы запісаў цэнтральнаамэрыканскіх мытняў працягваліся да гішпанскай заваёвы дзякуючы працы некаторых індзейцаў і некаторых гішпанскіх сьвятароў, гэтыя кодэксы вядомыя як Каляніяльныя кодэксы, спосаб іх рысаваньня зьведаў значныя зьмены за кошт новых мэтодык рысаваньня й новых матар'ялаў, імпартаваных з Эўропы, а таксама дабаўленьня тэкставых апісаньняў на гішпанскай і ацтэцкай мовах.

#####
Астранамічныя пабудовы

На жаль, з захаваных кодэксаў да нас дайшла толькі малая частка астранамічных ведаў ацтэкаў. Наступны відарыс зьяўляецца адной зь нешматлікіх крыніц, якія ўтрымліваюць назвы сузор'яў і астранамічных зьяваў, вызначаных ацтэкамі, ён узяты з Primeros Memoriales (Першых помнікаў), каляніяльнага рукапісу 16-га ст., напісанага Фраем Бернардына дэ Саагунам.

Ніжэй ідзе тлумачэньне некаторых фігур на небе ацтэкаў, прысутных у Stellarium.

#### Mamalhuaztli

Старажытныя ацтэкі вызначалі Пояс Арыёна як Mamalhuaztli, ён выяўляўся як драўляныя палкі, якія выкарыстоўваліся каб запаліць новы агонь на сьвяце, якое мэксыканцы й іхныя суседзі адзначалі кожныя 52 гады, яно называлася toxiuh molpilia, што значыць «зьвязваньне гадоў», і супадала з пачаткам новага году, як называўся xiuhtzitzquilo.

#### Tianquiztli

Ґрупа зорак, вядомая нам як Плеяды, сымбалізавала мэксыканцам Tianquiztli, што значыць рынак, напэўна з-за натоўпаў, якія зьбіраюцца на ім, яго звычайна адлюстроўвалі адным ці двума чалавекамі ўнутры кола з таварамі.

Сёньня ў Мэксыцы неафіцыйныя ці вулічныя рынкі называюць словам Tianguis.

#### Citlaltlachtli

Сузор'е Блізьнят называлі Citlaltlachtli, што значыць «гульня зорак зь мячом». Гэтая гульня мела рытуальнае значэньне, для яе выкарыстоўвалі мяч з натуральнай ґумы. Казалі, што рух мяча па полі для гульні адпавядае руху сонца й месяца.

#### Xonecuilli

Сузор'е Вялікай мядзьведзіцы, вызначалі як Xonecuilli, што значыць «зьвіхнутая нага», яно зьвязана з Nanahuatzin, хворым і бедным богам са зьвіхнутымі нагамі, пакрытага нарывамі й болькамі, які ахвяраваў сабой, каб стаць Tonatiuh, богам сонца.

Напэўна, гэтае сузор'е можна атаесамляць з Паўднёвым крыжам і зоркамі вакол яго, як паведамляе Тэцацамак. Зь іншага боку, Сааґун кажа пра ягонае падабенства да хлеба, вырабленага ў форме літары S, называнага ацтэкамі xonecuilli.

xonecuilli

#### Citlalcolotl

У адпаведнасьці з Фларэнційскім кодэксам Сааґуна, ягоныя інфарматары вызначалі ґрупу зорак, вядомую як Citlalcolotl, зорка скарпіёна. У сваю чаргу Тэцацамак таксама згадвае зорку скарпіёна, і называе яе Colotlixayac, твар скарпіёна.

#####
Парыскі кодэкс

Скарпіён зьяўляецца ў разьдзеле «Задыяк» Парыскага кодэкса, у гэтым кодэксе значкі фіґур жывёл вісяць на целе Нябеснага дракона.

### Высновы

Варта зазначыць, што ўсё яшчэ працягваюцца спрэчкі наконт інтэрпрэтацыі некаторых з гэтых сузор'яў, і, вядома, мусяць быць іншыя сузор'і. Любыя камэнтары й супраца дзеля захаваньня зорных ведаў і значэньня культуры ацтэкаў заўжды вітаюцца.

### Вонкавыя спасылкі

- Fuego Nuevo
- Lienzo mexica
- Constelaciones Prehispánicas
- Arqueoastronomía y desarrollo de las ciencias en el México prehispánico
- Пытаньне задыяку ў Амэрыцы (анґ.)
- Tianquiztli
- Los códices de México
- Los códices coloniales de México
- Real cédula prohibiendo la historia general de las cosas de Nueva España de Fray Bernardino de Sahagún
- Akapochtli
- Каляндар і ягоныя цыклі (анґ.)
- Iconografía mexicana, Volumen 3
- El Códice París
- El nacimiento del sol y la luna
- Diccionario náhuatl - español en línea en AULEX
- Tlachtli

### Выражаем падзяку

- Хаўеру Ґомэзу Сандавалю
- Марце Патрысіі Рывэры
- Эмілію Рамону Баланьясу Ґеру
- Гектару Вэґу
- Рафаэлю Рохасу Сэґавіяну
- Хуану Кабалеру
- SAAGS

### Стваральнік

Энрыке Ґомэз Кандэларыя
aldeaglobal@gmail.com
http://www.wirikuta.org/comala

Пераклад зборлены паводле анґельскага перакладу Рафаэля Рохаса Сэґавіяна